پس از بازگشت به ايران حدود 5 سال و نيم در اداره ژئوفيزيک شرکت ملي نفت ايران به فعاليت پرداخت و از سال 1366 قريب 20 سال است که عضو هيئت علمي موسسه ژئوفيزيک دانشگاه تهران مي باشد.



در زير به متن اين مصاحبه اشاره مي شود:

- لطفا "مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله" را بصورت کامل معرفي نمائيد.

با توجه به مصوبه جلسه مورخ 16/3/84 ستاد پيشگيري و مديريت بحران در حوادث طبيعي از سوانح غير مترقبه و تصويبنامه اي که طي تيرماه همان سال به دانشگاه تهران ابلاغ شد، موسسه ژئوفيزيک به عنوان مسئول مديريت اطلاعات لرزه اي کشور تعيين شد و موظف به مطالعه پيش نشانگرهاي زمينلرزه و امکان سنجي پيش بيني وقوع يا عدم وقوع آن گرديد.
عطف به اين مصوبه قرار بر اين شد تا موسسه ژئوفيزيک نسبت به "ايجاد مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله" اقدام کند.
اين مرکز در واقع از تيرماه همان سال (1384) آغاز به کار کرد. مرکز مذکور از آن تاريخ تاکنون بيشتر کار ستادي انجام داده است به اين شرح که:
ابتدا يک شوراي علمي متشکل از صاحبنظران در زمينه هاي مختلف پيش نشانگرهاي زلزله دور هم جمع شدند که در حال حاضر اين شورا متشکل از 17 نفر از اساتيد و صاحبنظران در زمينه هاي مختلف از دانشگاهها و سازمانهاي مختلف از جمله دانشگاه تهران، مرکز تحقيقات ساختمان و مسکن، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، سازمان نقشه برداري، سازمان هواشناسي، سازمان انرژي اتمي، پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله و ... مي باشند.
در دانشگاههاي تهران هم اعضاي شورا از دانشکده دامپزشکي، پرديس دانشکده فني و موسسه ژئوفيزيک هستند.
در ابتدااساسنامه مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله تهيه شده در سال 1384 به تصويب هيئت امناي دانشگاه تهران رسيد.
مطابق اين اساسنامه ما داراي کارگروههاي تخصصي مختلف هستيم.
براي انجام يك كار اصولي و بنيادي و استفاده از پتانسيل هاي علمي موجود در كشور، مركز مطالعات پيش نشانگر زلزله در زير مجموعه شوراي اين مركز كه شوراي هفده نفره است، هفت كار گروه تخصصي تشكيل داد.

در اين هفت كار گروه، متخصصين در زمينه هاي مختلف كار مي كنند كه اعضاي اين كار گروه ها بين 3 تا 8 نفر است و مجموعاً تعداد 35 نفر عضو هيئت علمي و كارشناس ارشد سازمانها با اين هفت كار گروه در ارتباطند.


پيش نشانگر زلزله چيست؟

براي شفاف شدن اين قسمت لازم است ابتدا تعريفي از پيش نشانگر زلزله داشته باشيم.
يک زلزله بزرگ خبر مي کند و با خود علائمي دارد که اين علائم مي تواند از ماهها، هفته ها و حتي لحظه ها قبل از وقوع يک زلزله بزرگ اتفاق بيافتد که به اين علائم پيش نشانگر گفته مي شود.
هدف ما در مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله، مطالعه بر روي اين پيش نشانگرهااست. پس هدف عمده ابتدا "ثبت"، سپس "تحقيق بر روي اين نشانگرها" در مورد زلزله هايي که در ايران به وقوع مي پيوندد است. ما ادعايي نداريم که زلزله را پيش بيني خواهيم کرد. ضمن اينکه در اين راستا حرکت مي کنيم تا اين علائم(علائمي که زلزله هاي بزرگ خبر مي کنند) را ثبت کنيم، کارهاي تحقيقاتي انجام دهيم و سپس بين مجموعه پيش نشانگرها يا بخشي از اين پيش نشانگرها و وقوع زلزله ارتباط پيدا کنيم.
پس ثبت مشاهدات و انجام تحقيقات و کسب دانش فني و داده هايي در اين مورد، در اين زمان شايد رهيافتي براي اينکه بگوئيم يک زلزله قريب به وقوع مي پيوندد داشته باشيم. ولي در حال حاضر هيچ ادعايي نيست که ما در 5 يا 10 سال آينده زلزله را پيش بيني مي کنيم و هم اکنون مي خواهيم اين نشانگرها را بررسي کنيم.


برخي از نشانگرهاي زلزله که عام تر هستند را مردم مي شناسند. مثل رفتار حيوانات. اين چيزي نيست که بشر تازه به آن رسيده باشد. شايد از صدها سال پيش هم بشر مي دانستند که بين وقوع زلزله و بي هنجاري رفتار حيوانات يک ارتباطي برقرار است.
يکي از کارگروههاي تخصصي ما در مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله "گروه تخصصي رفتار شناسي حيوانات" است که از اساتيد مختلف تشکيل شده اند و روي رفتار ناهنجار حيوانات و وقوع زلزله ها کار خواهند کرد.

يکي ديگر از علائمي که زلزله ها دارند، تغييرات ميدان الکترومغناطيسي زمين است. هم تغييرات مغناطيسي و هم تغييرات الکتريکي، هم جريانهاي سرگردان در زمين.
اين مساله تا کنون بسيار اتفاق افتاده است که از ماهها قبل از وقوع يک زلزله بزرگ در شعاع چند صد کيلومتر دورتر از کانون زلزله، تغييرات ميدان مغناطيسي زمين بصورت بي هنجار ديده شده است. براي نمونه در زلزله رودبار، ما تغييرات ميدان مغناطيسي را در جمهوري آذربايجان شوروي سابق از 3 ماه قبل از وقوع اين زلزله داشتيم. در آن زمان در ميدان مغناطيسي، observatory اين بي هنجاري را نشان مي داد، ولي معلوم نبود اين زلزله از کجا، چه زماني و با چه بزرگايي مي خواهد اتفاق بيافتد.
پس ميدان هاي مغناطيسي و الکتريکي زمين و يا به عبارت ديگر مطالعه الکترومغناطيسي زمين به عنوان يکي از پيش نشانگر ها محسوب مي شود.
يکي از کارگروههاي تخصصي ما که در اين حوضه فعاليت مي کند، "کارگروه تخصصي الکترومغناطيسي" است.

در حال حاضر سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، ايستگاههايي را در اطراف تهران راه اندازي کرده است و مشاهدات در اين راستا را انجام مي دهد که ما اميدواريم در آينده ايستگاههاي بيشتري در اطراف تهران نصب شوند و اين مشاهدات بصورت بلادرنگ و در حالت زنده خود با ساير علامتها مورد تحليل قرار گيرند.
مطالعه نحوه شروع گسيختگي زلزله، مدلسازي عددي گسيختگي زلزله و بررسي تغيير تنشهايي که در پوسته زمين قبل از وقوع يک زلزله داريم، خود نيز مي تواند مطالعاتي را در برداشته باشد.
همانطور که اطلاع داريد، وقوع يک زلزله آني نيست. بلکه سالهاي سال، تجمع تنش در منطقه وجود داشته و شرايط فراهم شده تا برخي از اين تنش آزاد شده و زلزله اي اتفاق بيافتد.
پس اگر ما بتوانيم اين تجمع تنش ها را در پوسته، در مناطقي که احتمال وقوع زلزله است بررسي کنيم، مي تواند به عنوان يک نشانگر مورد استفاده قرار گيرد.
"کارگروه تخصصي ديناميک پوسته زمين" در اين راستا هم مطالعات و ثبت مشاهداتي را خواهد داشت که يقينا در اين مورد استفاده از عکسهاي ماهواره اي براي حرکت پوسته زمين مي تواند به ما کمک کند.

رفتار حيوانات بخصوص آبزيان در اين زمينه بسيار وسيع است. برخي از ماهيها، پرندگان، دامها و خزندگان از چند هفته قبل از وقوع يک زلزله بزرگ رفتار بي هنجار از خود نشان مي دهند.
پس اگر دانشمندان علوم دامپزشکي و علوم زيست شناسي حيواني به همراه زلزله شناسان روي اين موضوع کار کنند، مي توان رهيافت خوبي در زمينه رفتارشناسي حيوانات بدست آورد.
براي نمونه، به ياد مي آورم که در زلزله کجور و بلده که در شمال تهران اتفاق افتاد، برخي از روستائيان از وجود گله هاي ماري صحبت مي کردند که نيم ساعت قبل از وقوع زلزله روي جاده سرگردان حرکت مي کردند.
پس بايد دانشمندان دامپزشکي مطالعه کنند که چه عواملي از زلزله، چه کميت فيزيکي، روي چه نوع حيوانات، چه اثرهايي دارد.
خوشبختانه در مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله در اين زمينه طرحهاي پژوهشي تعريف شده و اساتيد دامپزشک در حال انجام مطالعاتي در اين خصوص هستند.


- آيا در اين خصوص از نظر علمي به نتايجي رسيديد؟

ما در اين راستا مراکزي را در دنيا بازديد کرديم. براي نمونه در آکواريوم مرکز مطالعات پيش نشانگر زلزله سازمان حفاظت در مقابل زلزله جمهوري ارمنستان گونه هايي از ماهي وجود داشت که اساتيد دامپزشک مي بايست روي اين گونه ها اظهار نظر مي کردند. حرکت اين ماهيها زير دوربين بود و هر حرکتي که ماهي انجام مي داد در حافظه کامپيوتر ثبت مي شد و نشان داده مي شد که برخي از اين گونه هاي ماهي که در اين مرکز است از 2 هفته قبل از وقوع يک زلزله به فاصله 300 کيلومتر از آن مرکز رفتار بي هنجار از خود نشان مي دهد.اما نمي دانيم کي به هنجار بر مي گردند تا زلزله اتفاق بيافتد.
اما اگر تعدادي از اين ايستگاهها وجود داشته باشد، مي توان با حرکت ناهنجار مجدد اين ماهيها حداقل احتمال وقوع زلزله در همان فاصله را داشته بدهيم.

زلزله ها ساز و کار بسيار پيچيده اي دارند. دليلي ندارد در هر زلزله يک نشانگر به همان صورت قبلي تغييرات داشته باشد و با يک نشانگر زلزله نمي توانيم بگوئيم که ممکن است زلزله رخ دهد اما زماني که يک مرکز وجود داشته باشد تا همه اطلاعات را دريافت کند(رفتار حيوانات، بررسي تنش ها و پديده هاي جوي، يونيسفر، تغييرات گاز رادون، ژئوشيمي آب چاهها)، مي توان از تجميع آنها استفاده کرد و سپس نتيجه را بررسي کرد.

گروه تخصصي ديگري كه ما در اين مرکز داريم، گروه تخصصي "ژئودزي و ژئوديناميك" است كه روي مشاهدات گراني با عنوان جزر و مد پوسته زمين و تغييرات ميدان گرانشي زمين، مشاهدات ژئوديتيكي به فعاليت مشغول هستند (بطوريکه با نصب GPS ها در اطراف يك منطقه زلزله خيز، اطلاعات مکان يابي جهت بررسي دقيق حرکت پوسته زمين در جهات مختلف بدست مي آيد.).
در حال حاضر در دنيا تعيين حركات چرخشي، مماسي و انتقالي پوسته زمين از طريق GPS و مشاهدات و تحليل آنها صورت مي گيرد، که در اين کارگروه تخصصي نيز تغيير شكل پوسته زمين به عنوان يکي از نشانگرهاي وقوع زلزله مورد استفاده قرار گرفته است.

مشاهدات دانشمندان نشان مي دهد كه قبل از وقوع برخي از زلزله ها، تركيب ژئوشيمي و حتي دما و سطح آب داخل چاه ها در منطقه تغيير مي كند. همچنين گازهاي مختلفي كه در چاه ها و حتي خاك وجود دارند، مانند گاز رادون، در اين زمان دچار تغييرات مي شوند.
پس اگر ايستگاه هايي را براي گاز رادون سنجي و ساير گازهاي مرتبط با وقوع زلزله، در مناطقي كه احتمال وقوع زلزله وجود دارد، قرار داده شود،اين تغييرات مي توانند ثبت شوند و همچنين اگر آب چاههاي موجود نمونه برداري و تركيب و دماي آنها روزانه بررسي شود، مي تواند به عنوان نشانگرهاي مختلف ژئوشيمي مورد بررسي قرار گيرند.

در خصوص تغييرات شرايط جوي و يونيسفر سالها مشاهده شده است كه همزمان و يا پيش از وقوع زلزله، پديده هايي مرتبط با هواشناسي و زلزله بوقوع مي پيوندد.
تشكيل يك سري ابرها، طوفان ها و نورهاي ساطع شده از زمين و تغييرات علائم مربوط به لايه هاي يونسفري نيز به عنوان پيش نشانگرهاي يونسفري زلزله، در كار گروه تخصصي هواشناسي و يونسفر مورد بررسي قرار مي گيرد.

يكي ديگر از پيش نشانگرها پيش نشانگر “لرزه” است. پيش از وقوع برخي از زلزله ها، يك سري پيش لرزه ها وجود دارد. اگر ما در اين مناطق ايستگاه هاي زلزله نگاري دائم و كافي داشته باشيم، (مثلاً در اطراف تهران چند ده ايستگاه زلزله نگاري دائم) بطوري كه قادر باشيم زلزله هايي با بزرگاي بسيار كوچك(1و5.1 را) بطور دائم در اين منطقه پايش كنيم، اين توانمندي را به ما مي دهد كه اگر روزها، هفته ها و ساعتها قبل از وقوع يك زلزله، پيش لرزه هاي مرتبط با آن زلزله اتفاق بيافتد، به عنوان يك پيش نشانگر از آن استفاده كنيم. ما زلزله هايي را در ايران داشتيم كه تلفات جاني بسيار زيادي داشتند اما بدليل عدم وجود ايستگاه ثبت مشاهدات و اينکه امکان اطلاع رساني در مناطقي که پيش لرزه ها اتفاق افتادند وجود نداشت، طبعا آمادگي براي جلوگيري از خسارت نيز وجود نداشت.

پس اگر ما بتوانيم تعداد ايستگاه هاي زلزله نگاري را در مناطق زلزله خيز كشور كه بسيار فراوان هستند، گسترش دهيم، به عنوان يك پيش نشانگر (پيش نشانگرهاي لرزه اي) مي تواند قابل بررسي باشد.

جهت انجام يک کار بنيادي، ما در صدد تهيه "طرح جامع ثبت مشاهدات" و زمينه هاي تحقيقاتي مركز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله هستيم.
در اين خصوص يك برنامه 5 ساله تدوين شده بود، اما با الهام از آن برنامه 5 ساله در نظر داريم يك "طرح جامع" تهيه كرده و براي تامين اعتبار به مسئولين ارائه دهيم.

موسسه ژئوفيزيك به لحاظ داشتن بسترهاي خوبي در زمينه پيش نشانگرها،از طرف دولت به عنوان محوريت قرار داده شد. موسسه در حال حاضر داراي بخشهاي تحقيقاتي الكترومغناطيس، گران سنجي، هواشناسي، يونيسفر، لرزه شناسي و زلزله شناسي است و بصورت فراسازماني با دانشكده دامپزشكي، سازمان نقشه برداري، سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور، مركز تحقيقات ساختمان و مسكن، سازمان انرژي اتمي و ... همكاري مي كند.

البته موسسه ژئوفيزيک دانشگاه تهران از بدو تاسيس(قريب 45 سال)، ثبت مشاهدات زلزله و مغناطيس راانجام مي دهد. موسسه از همان ابتدا به ثبت داده هاي "مغناطيسي" و در برهه اي از زمان "جزر و مد"اقدام مي كرده و در حال حاضر چند سالي است كه بر روي مشاهدات يونيسفري کار مي کند.

به هر حال اين نوع ثبت مشاهدات بايد در راستاي پيش نشانگرهاي زلزله قرار گيرد و اميدواريم كه اگر تامين اعتبار شود و بتوانيم اين ثبت مشاهدات را بصورت تلفيق زمينه هاي مختلف فراهم كنيم، و اگر ثبت مشاهداتي در سازمان ديگري صورت مي پذيرد، ما انتقال اطلاعاتشان را از طريق امكانات مخابراتي بصورت بلادرنگ و Online داشته باشيم.

همچنين در برنامه هاي اين موسسه است تا ايستگاه هاي هواشناسي داير كند تا تحقيق و بررسي شود که چه سنسورهايي براي ثبت مشاهدات پيش نشانگرها مناسب است.


- موسسه ژئوفيزيك بر كدام پيش نشانگرها متمركز است؟

اولين پيش نشانگري كه موسسه ژئوفيزيك بر آن متمركز است، زلزله است. در حال حاضر بيش از 10 شبكه زلزله نگاري در كشور(تهران، سمنان، ساري) داريم. اگر ما بخواهيم روي تهران پيش نشانگر متمركز كنيم و به عنوان يك سند جامع تهران را محوريت قرار دهيم، بايدايستگاه هاي زلزله نگاري اطراف تهران را افزايش داده و از ايستگاه هاي کنوني موسسه ژئوفيزيك،استفاده شود.

دومين پيش نشانگر "اكترومغناطيس" است. نكته مهم اين است كه برخي از نشانگر ها نياز به پالايش دارند. براي مثالً، نيروهاي مغناطيسي زمين، طوفانهاي خورشيدي و . . . برخي از عواملي هستند كه بايد تصحيحات روي داده ها صورت گيرد.در اين خصوص مي توان تغييرات ميدان مغناطيسي را عنوان کرد.
تغييرات ميدان مغناطيسي زمين متاثر از عواملي مانند طوفانهاي خورشيدي نيز هست. پس اگر رصدخانه خورشيدي وجود داشته باشد تااين طوفانها ثبت شده و داده ها بر روي آن اصلاح شوند، علل بي هنجاري مشخص مي شود. پس مجموعهً داده ها بايد بصورت ستادي يكجا جمع شوند.
همين مثال را مي توان در خصوص يونيسفر عنوان کرد. وقتي كه فعل و انفعالاتي در خورشيد اتفاق بيافتد و يا کليه پديده هاي روز و شب و . . . ، روي لاي هاي يونيسفري اثر دارد. پس پالايش داده هاي يونيسفري بايد توسط كميتهاي تاثيرگذار باشد.


- آيا دستگاه يا سنسوري براي پيش بيني زلزله نصب شده است يا نه؟

در دنيا هيچ مركز علمي آكادمي وجود ندارد كه بگويد ما دستگاهي يا سنسوري نصب كرديم كه بتواند زلزله را پيش بيني كند. خير چنين دستگاهي را نداريم و نخواهيم داشت. ولي دستگاه هايي را نصب كرديم و خواهيم كرد كه پيش نشانگرهاي زلزله ها را ثبت كنند.


- آيا پيش نشانگرهاي آب از جمله گازهاي آب و خاک، هيدروليک و هيدرو شيمي آب هاي زير زميني مورد مطالعه قرار گرفته است؟ در اينصورت در کدام يک از بخش هاي ايران اينکار صورت گرفته است؟

برخي مطالعات بر روي ژئوشيمي، آب چاهها و گاز رادون انجام شده است که در حال حاضر يکي از اعضاي شوراي مرکز و مدير کار گروه ژئوشيمي مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله "آقاي دکتر نگارستاني" در اين زمينه ثبت مشاهداتي را در خصوص مطالعه آب گرمهاي البرز مرکزي در سمنان، رامسر و اطراف همدان داشته اند.

همچنين در اطراف تهران بر روي گاز رادون برداشتهاي روزانه به مدت يکسال انجام شده و در اطراف کرمان هم در داخل يک چاه اندازه گيري آب چاهها انجام شده است.

موسسه ژئوفيزيک در نظر دارد در قالب "طرح جامع" که در دست تهيه است، تهران را به عنوان محوريت ايجاد آزمايشگاههاي ثبت مشاهدات پيش نشانگرهاي زلزله قرار دهد و پيش نشانگرهاي مختلف را در آنجا ثبت و مورد پردازش قرار دهد. پس از اجراي موفقيت آميز اين رسالت، آن وقت به مناطق ديگر زلزله خيز کشور مثل تبريز، فارس، کرمان و .... تعميم دهد.
اين ايستگاهها پراکنده خواهد بود و در اطراف تهران تا شعاع حتي 100- 150 کيلومتر را در بر خواهد گرفت.


- در مطالعات از همکاري چه مراکز و سازمان هاي تحقيقاتي داخلي و خارجي استفاده مي شود؟ آيا موسسه ژئوفيزيک ايجاد دوره هاي آموزشي و يا ادامه تحصيل در زمينه پيش نشانگرهاي زلزله را در نظر دارد؟

يقينا کار مطالعات پيش نشانگرها يک کار فراسازماني است. اگر مراکز و سازمانهاي مختلف کشور در انتقال داده ها (ثبت داده ها و در اختيار قرار دادن آنها)، با هم در ارتباط باشند، بسيار تاثير گذار خواهد بود.اما بدليل اينکه هنوز بستر لازم براي ثبت مشاهدات بوجود نيامده است، در حال حاضر در مرحله تهيه طرح جامع ثبت مشاهدات هستيم.

در خصوص ارتباط با مراکز خارجي؛ در حال حاضر در قالب يک طرح تحقيقاتي، بانک داده هايي ايجاد کرديم و حدود يکسال است که روي آنها کار مي کنيم. فهرست مراکز مختلف دنيا و مطالعات و کتب مختلفي که در زمينه پيش نشانگرهاي زلزله وجود دارند را جمع آوري و دسته بندي کرديم و ان شاءالله در آينده اي نه چندان دور که "پايگاه الکترونيکي مرکز مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله موسسه ژئوفيزيک" افتتاح شد، اين ليست در مجموعه هفت کارگروه در سايت پايگاه اينترنتي ما قرار خواهد گرفت.

در اين خصوص سازمانها و مراکز خارجي مثل سازمانهاي روسيه اعلام آمادگي کردند که در زمينه مطالعات پيش نشانگرهاي زلزله با ما همکاري داشته باشند. اما از آنجا که ما ابتدا بايد بستر لازم را فراهم کرده و ثبت مشاهدات را آغاز کنيم، هنوز اين هکاريهاي متقابل شروع نشده است. ضمن اينکه در سالهاي گذشته يادداشت تفاهمهايي با کشورهاي مختلف تنظيم شده بود اما هنوز تحقق نيافته است و لازم است پيگيري مجدد شوند.

بانک داده ها مربوط به پيش نشانگرها:
کليه مقالاتي که در زمينه پيش نشانگرها در سطح کشور نوشته شده از طريق پايگاههاي اينترنتي يا مجلات جمع آوري و فهرست آنها تهيه شده است.
اين فهرست مي تواند به محققين کمک شاياني داشته باشد. براي نمونه مشخص کند در مورد "رفتار حيوانات در زمان وقوع زلزله" چه تعداد مقاله در چه مجله يا سايتي قابل دسترس است.


- آيا امکانات پالايش، آلايش و تصحيح داده ها از اندازه گيريهاي محيطي و هواشناسي در موسسه وجود دارد؟ به چه صورت؟

در گذشته اين امکان وجود داشت که با استفاده از رصدخانه خورشيدي، طوفانهاي خورشيدي اندازه گيري شوند. متاسفانه در حال حاضر رصدخانه خورشيدي در موسسه وجود ندارد اما تهيه آن را در نظر داريم. البته پالايش و تصحيحات در برخي از زمينه ها انجام مي شود. بخشهاي تحقيقاتي مختلف موسسه تصحيحات لازم براي داده هاي مرتبط با کارشان را انجام مي دهند و چون اين دانش فني و کادر هيئت علمي و کارشناسان وجود دارند، وقتي ثبت مشاهدات پيش نشانگري هم صورت گيرد، نه فقط هواشناسي بلکه ساير تصحيحات روي اين داده ها ان شاءالله انجام مي شود.



در پايان آرزوي توفيق براي شما و کليه دست اندرکاران پايگاه ملي داده هاي علوم زمين کشور را دارم.